Tuy nhiên, chỉ có khoảng hơn 50% sản lượng cá đảm bảo đủ tiêu chuẩn xuất khẩu và hiện chưa có doanh nghiệp nào tham gia xây dựng, dán nhãn hiệu cá ngừ Việt Nam khi xuất khẩu loại thuỷ sản này trên thị trường quốc tế.

Suốt thời gian dài, ngư dân "tự bơi" vươn khơi đánh bắt cá ngừ đại dương.

Cá ngừ ở bến cá phường 6 (TP.Tuy Hoà) được sơ chế ngay trên nền ximăng. Ảnh: Lưu Phong

Lãng phí 50% sản lượng cá

Hấp lực từ những “mùa vàng” cá ngừ đại dương (CNĐD) khiến hàng ngàn hộ ngư dân ở các tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ đua nhau góp vốn cổ đông, vốn vay ngân hàng, vốn vay nóng từ các nậu, vựa... đầu tư bạc tỉ cho mỗi chiếc tàu để vươn khơi khai thác cá ngừ. Song, sau gần 20 năm phát triển nghề này, bà con vẫn khai thác cá ngừ bằng nghề duy nhất là câu vàng, với phần lớn tàu có hầm chứa cá chật hẹp, không cách nhiệt và đều bảo quản sản phẩm bằng đá lạnh xay, nên không giữ được độ lạnh thích hợp trong thời gian dài. Đây là phương pháp cổ điển nhất và cũng là cách làm phổ biến hiện nay. Khảo sát tại bến cá phường 6 (TP.Tuy Hòa, Phú Yên), TS Nguyễn Văn Khải (Trung tâm Tiết kiệm điện năng và hoạt hóa điện hóa Hà Nội - người đã hoàn thành công trình nghiên cứu bảo quản cá ngừ ở Việt Nam) đã bật thốt lên: “Cá ngừ được sử dụng chủ yếu ở dạng thức ăn tươi sống (shasimi) mà đem chất đống dưới sàn ximăng, rồi móc kéo để khiêng, cân... thì còn gì chất lượng cá và giá trị xuất khẩu!”.

Theo bà Trịnh Thị Vinh Sâm – Giám đốc Công ty TNHH XNK Vinh Sâm – cho biết, do ngư dân sơ chế, bảo quản cá kém chất lượng nên chỉ có khoảng 50% số cá ngừ tươi đủ tiêu chuẩn xuất khẩu, tàu nào bảo quản tốt cũng chỉ đạt chất lượng 70% sản lượng. Gần phân nửa sản lượng cá còn lại chỉ tiêu thụ nội địa với giá cả rất thấp. Tỉnh Phú Yên phát triển mạnh nhất nghề câu CNĐD với gần 700 chiếc tàu khai thác đạt hơn 5.600 tấn trong năm 2011. Tuy nhiên, do bảo quản CNĐD chất lượng kém nên giá bán thường thấp hơn các tỉnh Bình Định, Khánh Hòa. TS Nguyễn Văn Khải nói: “Chúng ta có báu vật con cá ngừ, cũng giống như có đất tốt, nhưng chúng ta không biết trồng cây, thì ngay cả cây giống tốt cũng bỏ. Ngư dân phải thay đổi quy trình công nghệ sơ chế, bảo quản cá ngừ từ cách kéo con cá ngừ lên tàu, cách mổ xẻ cá, đến cách bảo quản bằng nước đá (mà nước đá đấy không có khuẩn), cách vận chuyển cá lên bờ...”.

Vẫn nhỏ lẻ, thủ công

Theo Hiệp hội Cá ngừ Việt Nam, trữ lượng cá ngừ đại dương ở vùng biển nước ta khoảng hơn 50.000 tấn, khả năng khai thác bền vững khoảng 17.000 tấn/năm. Và Bộ Công Thương đã xác định cá ngừ đại dương là một trong 3 mặt hàng thủy sản xuất khẩu chủ lực của Việt Nam (cùng với cá da trơn và tôm). Tiềm năng rất lớn như vậy, nhưng trong suốt thời gian dài, ngư dân “tự bơi” vươn khơi đánh bắt CNĐD. Các nước Nga, Pháp, Tây Ban Nha, Nhật Bản, Na Uy, Thụy Điển... có nghề lưới vây công nghiệp phát triển mạnh; và “đội” tàu lưới vây kích thước lưới lớn chuyên khai thác cá ngừ xa bờ của họ được trang bị đầy đủ máy móc, thiết bị sơ chế, thiết bị hàng hải phục vụ dò tìm đàn cá đang di chuyển để khai thác dài ngày (từ 1,5-2 tháng). Ở Việt Nam, đa số tàu thuyền đánh bắt cá ngừ thủ công, có công suất nhỏ, vẫn chưa phát triển được “đội” tàu đánh bắt CNĐD công nghiệp. Một số tập đoàn khai thác cá ngừ công nghiệp như Việt Tân, Biển Đông... ở cảng cá Hòn Rớ (Khánh Hòa) hoạt động được một thời gian thì phá sản. Ngành chức năng và chính quyền địa phương chưa đầu tư đúng mức về chuyển giao kỹ thuật khai thác, về cơ sở hạ tầng ở các cảng cá, gắn với các dịch vụ hậu cần đảm bảo đủ năng lực làm “bà đỡ” cho nhu cầu phát triển nghề cá nói chung, nghề câu CNĐD nói riêng.

Phú Yên hình thành nghề câu CNĐD từ những năm 1994 và được mệnh danh là thủ phủ của nghề này ở các tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ. Nhưng đến nay, dịch vụ hậu cần nghề cá ngừ ở Phú Yên gần như con số không, chưa có chợ đấu giá CNĐD. Phó Giám đốc Sở NNPTNT Phú Yên - ông Nguyễn Tri Phương - cho biết: Năm 2007, Bộ KHĐT phối hợp với Chính phủ Nhật thực hiện lập dự án cảng cá ngừ phường 6 (TP.Tuy Hòa) với tổng vốn đầu tư 5 triệu USD. Nhưng ngư dân Phú Yên đành thất vọng vì dự án này quá chậm triển khai và hiện chính thức bị hủy bỏ. “Câu CNĐD đang là nghề chủ lực ở Phú Yên. Do vậy, không thể để tình trạng ngư dân “tự bơi” như lâu nay. Đã đến lúc cần phải quan tâm hỗ trợ ngư dân cải tạo tàu, bảo quản cá đạt chất lượng, đầu tư hạ tầng, sớm xây dựng trung tâm dịch vụ hậu cần nghề cá...” - ông Phương khẳng định.