Những năm qua, diện tích trồng lúa trên địa bàn thành phố bị thu hẹp đáng kể bởi tốc độ đô thị hóa. Bên cạnh đó, nhiều huyện đã tiến hành chuyển đổi cơ cấu cây trồng theo hướng chuyên canh hoa màu, cây ăn quả. Nguyên nhân nữa là do hiệu quả kinh tế từ trồng lúa thấp, người nông dân không "mặn mà" với việc trồng lúa. Hiện nay, sản xuất lúa ở Hà Nội chỉ đáp ứng từ 3 đến 5% nhu cầu của người dân thành phố.

Cán bộ Xí nghiệp Giống cây trồng Hà Nội giới thiệu giống lúa chất lượng cao. (Ảnh: ÐÀO HUYỀN)

Hà Nội là thành phố đông dân, nhu cầu tiêu thụ lúa gạo lớn. Do đời sống người dân ngày càng được cải thiện, cho nên phần lớn người dân lựa chọn gạo chất lượng cao để sử dụng. Tại các quầy chuyên doanh gạo ở chợ hoặc tại các siêu thị, gạo ngon được tiêu thụ mạnh, nhất là mặt hàng gạo Thái-lan. Từ thực tế ấy, thành phố đã đề ra chủ trương duy trì sản xuất lúa gạo, diện tích trồng không lớn, nhưng phải bảo đảm chất lượng cao, từng bước xây dựng thương hiệu gạo Hà Nội. Chương trình sản xuất lúa hàng hóa chất lượng cao giai đoạn 2010-2015 đã được phê duyệt với tổng kinh phí khoảng 184 tỷ đồng, nhằm mục tiêu xây dựng vùng lúa đặc sản ổn định, đáp ứng từ 30 đến 35% nhu cầu lương thực của Thủ đô và tạo diện mạo mới cho nông thôn ngoại thành. Tới năm 2020, thành phố phấn đấu bố trí được vùng sản xuất lúa hàng hóa chất lượng cao với quy mô 40 nghìn ha, tập trung tại các huyện trọng điểm như Chương Mỹ, Mỹ Ðức...

Giám đốc Trung tâm giống cây trồng Hà Nội Nguyễn Bá Sướng cho biết: Chương trình đã được triển khai ngay trong năm 2010 ở một số vùng trọng điểm lúa như Hợp tác xã (HTX) Phú Phong, Phú Phượng của huyện Phú Xuyên; HTX Thanh Văn, Tam Hưng của huyện Thanh Oai; HTX Ðồng Phú của huyện Chương Mỹ... với những mô hình lúa chất lượng cao các giống Nàng xuân, Tám thơm đột biến, T10, LT2...  Sau hai năm triển khai, mỗi năm các huyện ngoại thành đã phát triển thêm khoảng 800 ha lúa hàng hóa. Mỗi địa phương tập trung đầu tư một giống lúa đặc sản như: huyện Ðông Anh phát triển giống nếp cái hoa vàng, Thanh Oai trồng giống Bắc thơm số 7...  Tổng diện tích lúa hàng hóa hiện có khoảng 3.670 ha, giá trị sản xuất cao hơn so với sản xuất lúa thường (giống Khang dân) khoảng 5,3 triệu đồng/ha/vụ. Chương trình đã đạt cả ba mục tiêu về năng suất, chất lượng, hiệu quả, mở ra hướng thâm canh mới cho nghề trồng lúa của nông dân ngoại thành. Theo ông Nguyễn Huy Oánh Chủ nhiệm HTX nông nghiệp Thanh Văn (huyện Thanh Oai), xã đang có khoảng 400 ha lúa hàng hóa. Năng suất năm 2011 đạt từ 5,6 tấn đến 5,8 tấn/ha/vụ. Mỗi tấn trị giá 10 triệu đồng. Những hộ dân tham gia chương trình sản xuất lúa hàng hóa đã thực hiện dồn điền đổi thửa; mỗi hộ nay chỉ còn một đến hai ô thửa. Ðời sống kinh tế của các hộ được nâng lên rõ rệt. Ðiều quan trọng là người nông dân đã thay đổi được nhận thức từ sản xuất nhỏ lẻ sang sản xuất mô hình tập trung hàng hóa nông sản chất lượng cao...

Hiện, người nông dân không phải lo đầu ra bởi lượng lúa sản xuất ra đều được các doanh nghiệp, thương lái thu mua hết. Tuy nhiên, tỷ lệ trồng lúa chất lượng cao mới chỉ chiếm từ 8% đến 14% diện tích trồng lúa, sản xuất dàn trải, quy mô nhỏ lẻ, gây khó khăn cho việc xây dựng thương hiệu. Ðây là hạn chế cần sớm khắc phục để tạo tiền đề cho Hà Nội hình thành các vùng sản xuất nông sản hàng hóa chuyên canh, chất lượng. Vì vậy, vấn đề đặt ra đối với sản xuất lúa hàng hóa trên địa bàn hiện nay là phải mở rộng quy mô, tạo vùng sản xuất lớn. Năm nay, thành phố dự kiến sẽ xây dựng thêm 20 vùng sản xuất lúa hàng hóa chất lượng cao tại chín huyện ngoại thành, với quy mô 6.000 ha; năng suất bình quân đạt từ 5,5 tấn đến 5,8 tấn/ha/vụ; giá trị 11 triệu đồng/ tấn. Ðể nâng cao chất lượng sản xuất, các địa phương cần đưa cơ giới hóa vào sản xuất lúa, đồng thời tiếp tục thực nghiệm từ một đến hai giống lúa chất lượng mới để bổ sung vào cơ cấu giống. Thành phố đã giao cho Trung tâm Giống cây trồng thực hiện chương trình hỗ trợ nông dân, cung ứng giống, vật tư phân bón, tập huấn, chuyển giao kỹ thuật và kết nối doanh nghiệp với nông dân. Thông qua chương trình nông dân liên kết thành tổ nhóm, hợp tác xã để hợp đồng với doanh nghiệp tiêu thụ bảo đảm đầu ra cho sản phẩm.

Theo Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Hoàng Thanh Vân, để chương trình đạt hiệu quả, rất cần UBND thành phố tiếp tục quan tâm hỗ trợ cơ chế khuyến khích sản xuất lúa hàng hóa, hỗ trợ cho các ban chỉ đạo sản xuất ở cấp xã và tăng cường đào tạo cán bộ kỹ thuật, quản lý. Các địa phương cần tích cực dồn điền đổi thửa, quy hoạch vùng sản xuất, cải tạo, nâng cấp, cứng hóa hệ thống kênh mương, tăng cường việc đưa cơ giới vào sản xuất. Mối liên kết "bốn nhà" phải được củng cố chặt chẽ hơn nữa, nhằm đẩy mạnh các hoạt động chuyển giao tiến bộ khoa học công nghệ canh tác, cung cấp nguồn giống, bảo đảm đầu ra ổn định cho nông dân. Mặt khác, yếu tố bền vững trong sản xuất, tiêu thụ lúa còn gắn liền với việc dự báo thị trường để định hướng sản xuất cho phù hợp từng thời điểm, đồng thời tích cực đẩy mạnh xúc tiến thương mại thông qua các hội chợ nông sản, quảng bá thương hiệu gạo để nâng cao giá trị sản phẩm...

Sản xuất lúa hàng hóa đã và đang cho thấy một hướng đi đúng đắn, hiệu quả trong phát triển nông nghiệp ở Thủ đô. Với những hoạt động triển khai tích cực của ngành nông nghiệp và các địa phương, mục tiêu đến năm 2015, chương trình lúa hàng hóa đáp ứng được 30-35% nhu cầu lương thực của Thủ đô là hoàn toàn có thể thực hiện được, tạo diện mạo mới cho nông thôn ngoại thành và từng bước bảo đảm an ninh lương thực cho thành phố.