Đây rồi, cách trung tâm thành phố Thanh Hóa chừng 40 cây số là tới địa phận huyện Nga Sơn huyền thoại. Trên đường đi chúng tôi gặp lễ hội ở đền Hai Bà, du khách khắp nơi đổ về. Nga Sơn còn lưu giữ rất nhiều trong đất mẹ truyền thuyết và câu chuyện lịch sử hào hùng, đó là quả dưa hấu Mai An Tiêm, là cuộc khởi nghiã Ba Đình, là nữ tướng Lê Thị Hoa...

Cùng đi với chúng tôi về vùng cói Nga Sơn có Phó Chủ tịch thường trực UBND huyện Trần Văn Quyết. Ông Quyết là người gắn bó nhiều năm với mảnh đất quê mình trên nhiều cương vị, đặc biệt là sự trăn trở cho số phận cây cói Nga Sơn. Không trăn trở sao được, khi toàn bộ 8 xã vùng ven biển của huyện với hàng vạn dân chỉ sống bằng cây cói. Với diện tích gần 3.000 ha cói, vụ chiêm và vụ mùa phải nuôi sống bao nhiêu con người và xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp. Kể cũng lạ thật, toàn bộ diện tích đất của 8 xã vùng biển này là một vùng triều rất màu mỡ nhưng chỉ trồng được duy nhất cây cói mà thôi, chính vì thế nó mới quan trọng như vậy.

Phó Chủ tịch thường trực UBND huyện Nga Sơn Trần Văn Quyết  trăn trở khi hàng vạn dân chỉ sống bằng cây cói

Chúng tôi theo chân ông Quyết thả hồn vào những đồng cói mênh mông, cói đang mùa con gái, xanh ngút ngát, cói đuổi nhau xa tít tắp xanh ngắt, mát mắt vô cùng. Cói Nga Sơn là loại cói đẹp nhất Việt Nam, đó là đánh giá của các chuyên gia quốc tế. Cây cói nhỏ nhắn, thân tròn, dài mượt, có giống cao tới gần 2 mét, nhờ thế chiếu Nga Sơn mới óng ả, bóng lừ. Thời phong kiến mấy trăm năm, chiếu cói Nga Sơn là sản vật tiến vua, cung chúa, là đặc sản chuyên dùng của các bậc quý tộc, vương giả trong cả nước. Chính vì thế mà chỉ có chiếu cói Nga Sơn mới đi vào câu ca ngọt ngào như vậy.

Tuy nhiên, về Nga Sơn bây giờ tìm được một gia đình làm chiếu là hơi khó, thậm chí rất khó. Đi dọc chiều dài con đường vắt qua mấy xã mà chẳng tìm thấy một gia đình nào dệt chiếu. Thật buồn về chuyện này, Phó Chủ tịch Trần Văn Quyết cho biết, số lượng chiếu bán ra giảm đi nhanh chóng trong những năm gần đây. Nhiều gia đình ở thành phố đã không còn nằm chiếu nữa mà dùng đệm, dùng ga trải giường rồi. Hiện nay trên địa bàn huyện có gần chục doanh nghiệp và cơ sở sản xuất chuyên dệt chiếu thôi, còn là các hộ gia đình đều chuyển sang làm sợi cói xuất khẩu cho Trung Quốc là chính.

Chúng tôi dừng chân thăm gia đình chị Tống Thị Mỳ ở xóm 1, xã Nga Tân, chị là chủ một cơ sở sản xuất sợi cói xuất khẩu. Chị Mỳ cho biết, gia đình tôi bỏ vốn đầu tư mua 50 máy se sợi cói cho bà con làm sợi, ai thích tới cơ sở làm thì tính công ăn lương, ai thích tự làm thì cho mang máy về nhà thoải mái. Cói phơi khô rồi se thành sợi như sợi thừng trâu nhưng chỉ nhỏ bằng chiếc đũa, cuộn lại thành bó rồi bán cân cho Trung Quốc. Mỗi tháng chị Mỳ xuất khẩu trên 15 tấn sợi cói như vậy. Cơ sở sản xuất của chị liên tục tạo công ăn việc làm cho 80 gia đình trong xã.

Chúng tôi gặp một nghệ nhân dệt chiếu Nga Sơn chính hiệu đang se sợi cói, bà là Hoàng Thị Thới năm nay 75 tuổi. Bà Thới cho biết, như bao người dân nơi đây, cuộc đời bà sống chết với cây cói, một thời từng dệt những chiếc chiếu Nga Sơn nổi tiếng đẹp như câu ca dao, nhưng bây giờ chiếu ế lắm, nhiều nghệ nhân phải chuyển sang nghề se sợi thuê như thế này. Bà Thới vừa nói chuyện vừa se sợi cói nhanh thoăn thoắt, điệu đà chẳng kém thanh niên, bà buồn nhớ lại một thời người buôn chiếu vào làng như trẩy hội. Còn bây giờ thì cả làng cả xã chỉ tập trung vào mỗi một việc đó là làm sợi bán cho Trung quốc, và cũng không ai biết họ mua những sợi cói se này về làm gì, thậm chí bà con cũng không quan tâm. Chính chị Tống Thị Mỳ tuần nào, tháng nào cũng chuyển hàng qua biên giới nhưng cũng không biết người Trung Quốc mua sợi cói của Việt nam về làm gì. Sợi thô bán rẻ lắm, công người trồng cói chẳng được là bao. Bà Hoàng Thị Thới suốt thời son trẻ làm nghề trồng cói, bà nhớ lại: "Khổ lắm, vất vả lắm, cùn móng chân móng tay vì cói. Quanh năm bán mặt cho đất bán lưng cho trời để làm cỏ cói, không làm sạch thì cây cói không lớn được. Những ngày đảo đất lấy mầu cho cói mới cực nhọc làm sao. Lại còn công đoạn thu hoạch chở cói về nhà nữa chứ, khổ lắm thôi. Ngày xưa con gái vùng cói Nga Sơn gù lưng vì gánh cói, những bó cói tươi như một món nợ cuộc đời”.

Vâng, thu hoạch cói là một trong những quy trình vất vả nhất. Bây giờ cũng vẫn vậy thôi, phải chọn thời điểm nước lớn mới cắt cói, đóng bè chở ra đường lớn rồi dùng xe kéo cói về nhà phơi. Mồ hôi của người làm cói còn mặn hơn cả nước đồng. Mỗi năm trồng 2 vụ cói, được mùa thì mỗi sào thu được trên 3 tạ cói khô, mất mùa thì chẳng được là bao, nhiều khi lỗ vốn, công cũng không có.

Phát triển cây cói là một trong những nhiệm vụ quan trọng ở Nga Sơn. Theo kế hoạch đã vạch ra thì trong năm 2012 này sản lượng cói khô trong huyện phải đạt từ 20.000 tới 22.000 tấn. Đó chính là cuộc sống của hàng vạn dân 8 xã miền biển. Một trong những điều mà ông Phó Chủ tịch huyện Trần Văn Quyết trăn trở nhất đó là việc xuất khẩu nguyên liệu cói thô ra nước ngoài. Làm thế này thì thiệt cho người dân lắm bà con cô bác ơi, chúng tôi nói vui với nhau như thế, bao nhiêu mồ hôi đổ xuống cánh đồng mà lại bán rẻ sản phẩm thế này thì đau thật. Người Trung Quốc chỉ cần tinh chế lại thôi đã bán lãi gấp mấy lần người sản xuất. Một chiến lược tương đối "hoàng tráng” đã được Đảng bộ, Chính quyền huyện vạch ra để quyết tâm đưa cây cói Nga Sơn lên ngang tầm thời đại, vẫn mãi mãi đẹp như câu ca dao. Đó là phối hợp với Viện Sở hữu trí tuệ bảo vệ thương hiệu cây cói Nga Sơn, thu hút lao động bên ngoài về làm việc trong vùng cói bằng những cơ chế thoáng, đầu tư công nghệ chế biến cói, hỗ trợ kinh phí cho người nông dân mua máy dệt chiếu hiện đại. Ông Quyết cho biết, đã có một doanh nghiệp ở phía Nam cam kết đầu tư máy móc công nghệ cho vùng trồng cói huyền thoại này rồi.

Kinh tế biển và cây cói luôn là ngành mũi nhọn ở huyện Nga Sơn, điều này sẽ là mãi mãi, không còn bàn cãi gì nữa. Hàng nghìn ha nước lợ chỉ có thể trồng cói được thôi thì cây cói phải mạnh hơn cây lúa thì mới có sức nuôi hàng vạn người dân, mới đảm bảo được cuộc sống và phát triển ngày càng mạnh mẽ.