Kể từ khi thống nhất đất nước năm 1975 đến nay, biến động và chuyển đổi kinh tế Việt Nam (VN) có thể nhìn từ bốn khía cạnh. Thứ nhất, tư duy cải cách. Thứ hai, mở cửa hội nhập. Thứ ba, những thời điểm khó khăn và khủng hoảng. Thứ tư, mức độ phát triển. Bốn khía cạnh này liên quan với nhau, có thể xem là khá đầy đủ và rút ra không ít bài học hữu ích cho công cuộc cải cách kinh tế giai đoạn tới.

Tư duy cải cách

Cái lớn nhất là chuyển đổi từ kinh tế kế hoạch hóa sang kinh tế thị trường, đó là quá trình phức tạp. Nhìn lại, quá trình ấy không thuần túy là cải cách kinh tế mà đó là quá trình kinh tế chính trị, có liên quan đến ý thức hệ, đến lợi ích các nhóm xã hội, đến cách thức điều hành nền kinh tế, nhất là ở tầm vĩ mô. Đó là nền tảng cực kỳ quan trọng, dù trong chuyển đổi, đôi khi cũng “đau đớn” chứ không chỉ thuận buồm xuôi gió.

VN bắt đầu cải cách từ cuối những năm 70, đầu 80 của thế kỷ trước. Trước khó khăn của đời sống kinh tế - xã hội, trước những bức xúc của câu chuyện làm ăn, trước những sai lầm áp đặt mô hình kinh tế kế hoạch hóa truyền thống (quan liêu bao cấp), xã hội và người dân đã tìm cách thoát ra, tìm cách “phá rào” để sản xuất, kinh doanh năng động hơn. Khoán nông nghiệp là một ví dụ.

Quá trình cải cách lúc đó là “từ dưới lên”. Cái hay, cái may là tầm vĩ mô đã nhận thấy những đòi hỏi ấy và đi đến thừa nhận, chuẩn hóa, đặt nó vào khung khổ pháp lý, chính sách để nó hoạt động. Nhưng quá trình đó cũng rất phức tạp. Suốt những năm 1980, kể cả khi đã có tư tưởng đột phá, có đổi mới, thì cải cách ở VN mới chỉ là điều chỉnh, mở rộng quyền tự chủ, thừa nhận giao dịch thị trường ở mức vi mô, còn quản lý ở tầm vĩ mô rất ít thay đổi. Đấy cũng là lý do tại sao cải cách giá – lương – tiền thất bại.

Chỉ đến cuối những năm 80, khi VN bắt tay vào những cải cách thực sự mang tính thị trường, mới bắt đầu thấy quản lý ở tầm vĩ mô là cực kỳ quan trọng, với bước đột phá chính là tự do hóa giá cả, mở cửa kinh tế và sử dụng chính sách tiền tệ, tài khóa để ổn định kinh tế vĩ mô...

Trước kia, thời kế hoạch hóa, điều hành theo kiểu Nhà nước áp đặt từ A tới Z. Sau đó, điều hành theo kiểu chỉ nhìn nền kinh tế như là sự vận động của các tác nhân vi mô trong nền kinh tế. Nhưng càng ngày càng thấy rõ hơn chức năng, vai trò của Nhà nước là tạo không gian, môi trường để người dân, doanh nghiệp (DN) có nhiều quyền lựa chọn hơn. Bên cạnh đó, vai trò Nhà nước rất quan trọng trong việc nâng cao chất lượng thể chế, con người, để có năng lực tận dụng lựa chọn mới tốt hơn, hiệu quả hơn. Tất nhiên, câu chuyện này còn phải làm nữa, làm mãi nhưng rõ ràng đây là một bước chuyển về chất trong tư duy cải cách, điều hành kinh tế.

MỞ CỬA HỘI NHẬP

Một điểm nữa trong chuyển đổi kinh tế VN hơn 30 năm qua, đó là “chơi” với thế giới. Càng chơi, ta mới càng nhận ra rằng, VN là bộ phận hữu cơ không thể tách rời nhân loại. Nói như thế, có hai nghĩa rất lớn mà chúng ta đã và đang cố gắng làm. Một là, nhận ra vị trí, giá trị của mình đúng mức hơn. Hai là, dù vẫn còn những “lăn tăn” với khái niệm tự chủ kiểu cũ, đã nhận diện tốt hơn về “những trò chơi/luật chơi cùng thắng” trong quan hệ với bạn bè, đối tác. Nó là cả một bước đột phá lớn cùng với cải cách thị trường.

Trên thực tế, thuật ngữ hội nhập chỉ được sử dụng rộng rãi từ giữa những năm 1990 ở VN. Trước đó, ta hay dịch từ tiếng Anh integration là hòa nhập và có phần lo ngại đánh mất mình, còn bây giờ ta nói rõ ràng là hội nhập kinh tế quốc tế. Chúng ta thấy sự cần thiết của hội nhập toàn diện và mình phải sẵn sàng chơi với cuộc chơi ấy. Thế giới dù có nhiều sự khác biệt nhưng bên cạnh đó vẫn có những giá trị chung, nhất là những giá trị nhìn nhận về sự phát triển. VN là một phần thế giới, phải học được những tư duy, ý tưởng tốt. Đấy cũng là một cải cách lớn về mặt tư duy và chính tư duy ấy dẫn đến những bước tiến trong cải cách, cách thức điều hành.

Dân tộc VN chắc chắn không phải và không thể là dân tộc kém. Chúng ta có nhiều điểm đáng tự hào nhưng cũng đừng nghĩ dân tộc mình siêu đẳng hơn các dân tộc khác. Nhìn vào những sáng tạo, những đột phá phát triển về tư duy, công nghệ, rõ ràng VN không phải dân tộc quá nổi trội. Chúng ta bắt đầu nhận ra rất nhiều điểm yếu mà mình phải học hỏi những dân tộc khác. Một điều rất quan trọng nữa là mình hãy chơi sòng phẳng với thế giới này, dù trong đó có nhiều điều tốt, nhiều điều chưa tốt, nhưng cái quan trọng nhất là mình dám và sẵn sàng trao đổi, đối thoại với bên ngoài, đương đầu với khó khăn, thử thách.

Khó khăn và khủng hoảng

Nhìn chung, cải cách ở VN vẫn được xem là tiệm tiến, song không thể không nói đến các bước ngoặt đi lên trong cải cách, thường chịu áp lực lớn của những thời điểm khó khăn, khủng hoảng. Cuối những năm 70, khó khăn chồng chất: Tăng trưởng âm, bị cấm vận, chiến tranh biên giới. Lúc đó, nhờ ý chí vươn lên, kể cả “vượt rào” của người dân, DN đã tạo ra cải cách, dù chưa tổng thể cả ở tầm vi mô và vĩ mô.

Nửa cuối những năm 80, kinh tế hết sức khó khăn. Bất ổn vĩ mô nghiêm trọng, lạm phát leo thang tới hàng trăm phần trăm/năm và sự hỗ trợ của hệ thống XHCN trước đây (lúc đó đang đổ vỡ) không còn. Cải cách bộ phận, chỉ ở tầm vi mô, không thể giải quyết được những vấn đề đặt ra. Đổi mới năm 1986 và cải cách định hướng thị trường, “mở cửa” mạnh mẽ năm 1989 được “sinh ra” trong bối cảnh đó. Cho đến nay, cải cách cuối những năm 80 vẫn được nhiều nhà nghiên cứu kinh tế xem là thành công nhất của VN vì đã tạo ra một nền tảng mới căn bản cho phát triển.

Sau khủng hoảng châu Á năm 1997, tăng trưởng kinh tế của VN chậm lại, chỉ còn hơn 4,6% năm 1999. Thậm chí, đã có tổ chức, nhà nghiên cứu quốc tế đưa ra phân tích, nếu không khéo, VN sẽ rơi vào khủng hoảng về cán cân thanh toán quốc tế. Cải cách ở VN chững lại, nhưng đó cũng là lúc chúng ta thừa nhận thực tế để xây dựng chính sách, khuôn khổ pháp lý cởi mở hơn cho phát triển. Chúng ta có 3 cái đẩy VN tiến lên vào đầu những năm 2000. Một là, mở cửa hội nhập gắn với Hiệp định Thương mại Việt - Mỹ. Hai là, Luật DN ra đời. Ba là, thực thi các biện pháp kích cầu. Tất nhiên, kích cầu có đúng mức, kéo dài quá hay không lại là câu chuyện khác. Nhưng rõ ràng, ba cái này đã giúp chúng ta có bước tiến. Đặc biệt, Luật DN đã tạo đà cho khu vực kinh tế tư nhân trở thành động lực mới cho phát triển VN.

Mức độ phát triển

Cải cách VN đã thực sự đem lại những thành quả phát triển, đáng nêu nhất là thu nhập tăng và tỷ lệ hộ nghèo giảm. VN đã đạt được bước tiến lớn, hoàn thành được mục tiêu thiên niên kỷ về giảm nghèo. VN đã chuyển từ một nước nghèo, thu nhập thấp sang một nước có thu nhập trung bình thấp. Song chúng ta đã nhận thức một cách đầy đủ hơn những khía cạnh liên quan đến phát triển, đặc biệt là phát triển con người, nhìn con người là trung tâm, là động lực phát triển, cũng như sự hài hòa giữa tăng trưởng với “vốn” xã hội và môi trường. Điều này không hoàn toàn mới, nhưng rõ ràng, nhìn phát triển không thể chỉ là tăng trưởng GDP, không chỉ là vấn đề thu nhập, mặc dù nó là điều kiện cần và rất quan trọng.

Nhìn về phát triển, quyền lựa chọn của người dân được tốt hơn. Trong lĩnh vực kinh tế, quyền kinh doanh được mở rộng, dù còn nhiều điều phải hoàn thiện. Đời sống xã hội hài hòa hơn với môi trường. Tuy nhiên, khi xã hội VN đang trong thời kỳ chuyển đổi thì cũng đặt ra rất nhiều vấn đề không dễ xử lý.

Chuyển đổi, hội nhập càng sâu rộng, những giá trị văn hóa, xã hội - nói nó đảo lộn thì có lẽ chưa nên, nhưng rõ ràng VN vẫn đang tìm kiếm để có được mức tương đối ổn định. Có những giá trị hôm qua coi là vĩnh cửu, là bất biến, thì hôm nay có thể khác. Có những giá trị hôm qua coi là rất xấu, thì hôm nay ở một chừng mực nào đó lại được chấp nhận.

Xã hội VN cũng đa dạng hơn rất nhiều. Chúng ta hay nói về tầng lớp có thu nhập thấp, người nghèo, cái đó tuyệt đối cần. Nhưng bên cạnh đó, ở VN, nhất là các thành phố lớn, cũng hình thành tầng lớp trung lưu. Tầng lớp này trong dài hạn có thể ảnh hưởng đáng kể đến quá trình hoạch định chính sách, hành vi lối sống và cả sự ổn định của xã hội. Chúng ta hiểu những khó khăn mà người nghèo vấp phải, nhưng hình ảnh, bộ mặt người giàu cũng là cái cần quan tâm.

Người giàu, ở một góc độ góp phần tạo dựng cho sự phát triển, nhưng cũng có thể gây ra những bất ổn xã hội nếu khoảng cách chênh lệch giàu – nghèo quá lớn, nhất là khi các nguyên nhân đằng sau khoảng cách chênh lệch ấy lại là những điều mà xã hội không thể chấp nhận.

Thật ra, trong xã hội với kinh tế thị trường, mở cửa hội nhập, có những cái tạm gọi là “bất bình đẳng tốt” và “bất bình đẳng xấu”. Bất bình đẳng tốt là mọi người có cùng cơ hội nhưng phần thưởng xã hội trả cho mọi người có thể khác nhau, bởi năng lực, nỗ lực của mỗi người khác nhau. Phần thưởng khác nhau ấy, có thể như một xúc tác để mọi người cùng tranh đua cho sự phát triển. Nhưng đó rất có thể là bất bình đẳng xấu, khi mọi người có cơ hội khác nhau, người nỗ lực ít hơn lại giàu nhanh, “kệnh cỡm” với người khác. Nhìn góc độ ấy, xã hội VN đang đặt ra rất nhiều vấn đề, trong khi chúng ta có ít kinh nghiệm, cả về tư duy và cách xử lý.

HƯỚNG VỀ PHÍA TRƯỚC

VN gia nhập WTO mở đầu bằng sự hân hoan, tăng trưởng cao. VN được xem như ngôi sao đang lên song đúng lúc hân hoan nhất, thì nền kinh tế lại bộc lộ những điểm yếu nghiêm trọng có thể phá vỡ nền tảng phát triển. Đó là yếu kém về thể chế và năng lực thể chế; chất lượng nguồn nhân lực và kết cấu hạ tầng. Đất nước phát triển hơn, gắn kết với thế giới sâu sắc hơn. Trong thời điểm mà cả thế giới và VN phải nhìn lại một cách đầy đủ hơn cả tư tưởng và cách thức phát triển càng thấy rõ năng lực quản trị, quản lý của bộ máy nhà nước còn yếu như thế nào. Rất nhiều điều ta phải biết học hỏi, rút kinh nghiệm.

Cải cách của VN là quá trình không ai có thể đảo ngược. Quá trình cải cách của VN có lúc chậm, lúc nhanh, nhưng hiện nay nó cần một bước ngoặt, bởi cùng lúc, VN đang phải đối mặt với hai vấn đề. Bên ngoài là tư tưởng phát triển, một thế giới đang chuyển động mạnh mẽ. Bên trong vẫn còn những điểm yếu căn bản. Những điều này đặt ra câu hỏi: Liệu chúng ta có đủ ý chí, năng lực tự thân đổi mới, cải cách mạnh mẽ hơn?

Hiện, định hướng phát triển đã rõ: Tăng trưởng có chất lượng, gắn với đổi mới công nghệ, tăng năng suất và tiết kiệm năng lượng; tăng trưởng hài hòa với xã hội, môi trường. Chúng ta cũng đã thấy được 3 lĩnh vực (đầu tư, đặc biệt là đầu tư công; DN, đặc biệt là DNNN và tập đoàn; hệ thống tài chính, đặc biệt là hệ thống ngân hàng) cần tập trung trong tái cấu trúc nền kinh tế. Bản chất của nó là nguồn lực, vốn phải được sử dụng hiệu quả và những động lực hợp lý đằng sau của quá trình chuyển đổi, cải cách đã trả lời câu hỏi phải làm gì, làm thế nào, song để quyết liệt theo lộ trình, chẳng hạn đến năm 2015, thì vẫn còn đang bàn thảo.

Quá trình cải cách của VN không đơn giản. Nó liên quan đến ý thức hệ tư tưởng, đến tư duy về cải cách và lợi ích của các nhóm xã hội. Ở đây, có lợi ích của những nhóm xã hội đồng thuận, lợi ích của những nhóm xã hội có thể bị mất mát trong quá trình cải cách. Những người không tiếp cận được cái mới, những người không có nguồn lực, không có kỹ năng tận dụng cái mới, thường là những người có thu nhập thấp, người nghèo. Với nhóm này, chúng ta phải có cách hỗ trợ, hỗ trợ thu nhập là một phần, song hỗ trợ về giáo dục, đào tạo, tạo dựng kỹ năng có thể còn quan trọng hơn. VN còn là nền kinh tế chuyển đổi, cho nên, việc được hưởng ưu đãi lại có thể gắn với tư duy, trong chừng mực nhất định là ý thức hệ. VN muốn là nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, người ta có thể tận dụng điều này để bảo vệ những quyền lợi, đặc lợi, mà nhìn nhận đúng về phát triển thì nó không còn chính đáng nữa.

Những nước phát triển nhất thế giới vẫn đang tiếp tục phải cải cách và người ta vẫn tranh cãi nảy lửa cho những đổi mới. Hy vọng, lần cải cách này sẽ thực sự mạnh mẽ, có một kết cục rõ ràng, đem lại sinh khí mới, hiệu quả mới phát triển kinh tế VN.

---------------------
(*) Phó Viện trưởng - Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương